Ziekten en aandoeningen

Naast overgewicht kunnen verschillende ziekten zoals diabetes, hart- en vaatziekten, PKU en nierziekten sterke invloed hebben op het voedingspatroon. Hieronder worden deze ziekten toegelicht in relatie tot brood. 

Diabetes

De meest bekende vormen van diabetes oftewel suikerziekte zijn diabetes type 1 en type 2. Bij diabetes kan het lichaam de bloedsuiker niet meer reguleren. Normaal regelt het lichaam de bloedsuikerspiegel heel nauwkeurig met het hormoon insuline. Diabetici maken zelf geen insuline meer aan, of het lichaam reageert niet meer op de insuline. Dat hangt af van het type diabetes.

Als insuline niet kan worden opgenomen in de cellen loopt de bloedsuiker veel te hoog op, dit heeft op lange termijn schadelijke effecten. Daarom is het belangrijk om diabetes zo snel mogelijk en adequaat te behandelen. Naast het probleem met bloedsuiker zijn ook vaak het cholesterol en de bloeddruk te hoog.

Bloedsuiker heet officieel 'bloedglucose'. Geen mens kan zonder glucose, een type koolhydraat, want dat is de brandstof voor alle spieren en organen. Koolhydraten zitten niet alleen in zoete dingen, zoals suiker en fruit, maar ook in sommige groenten, melk, brood en aardappelen en andere soorten zetmeel. Koolhydraten zijn de beste bron van glucose. Als er geen sprake is van diabetes wordt een teveel aan glucose opgeslagen als vet. Bij diabetes is dit proces niet mogelijk waardoor glucose zich ophoopt in de bloedbaan.

Normaal zorgt het lichaam ervoor dat er precies genoeg insuline is om de bloedsuiker te verwerken. Zo blijft de bloedsuikerspiegel altijd binnen bepaalde grenzen. Bij diabetes is dat evenwicht weg. De te hoge bloedsuiker kan niet worden verbruikt waardoor het lichaam de glucose op een andere manier kwijt wil raken; klachten als veel plassen, moeheid en dorst kunnen hierbij voorkomen (bron Diabetesfonds).

Fabel

Het is een fabel dat mensen met diabetes geen of minder koolhydraten moeten gebruiken. Brood bestaat voor een groot deel uit koolhydraten en alle soorten kunnen gewoon gegeten worden. Wel moet de hoeveelheid brood per eetmoment aangepast zijn aan de hoeveelheid insuline. Dit kan in overleg met een diëtist worden bepaald. Glucose uit brood met veel vezels zoals volkorenbrood wordt langzamer opgenomen, hierdoor is minder insuline nodig.
Volgens een meta-analyse van Ley (2014) verkleint een dieet rijk aan vezels uit granen, het risico op diabetes met 35%. Dit is meer dan de risicoverlaging door fruitvezels welke 5% is. De Gezondheidsraad noemt dat een hogere consumptie van voedingsvezel van 10 gram per dag samenhangt met een ongeveer 5% lager risico op diabetes type 2.  

Hart- en vaatziekten

Bij hart- en vaatziekten of een te hoog cholesterolgehalte kan brood prima worden gegeten. In deze gevallen is de hoeveelheid en het soort vet in een voedingsmiddel belangrijk. Vaak moet de hoeveelheid verzadigd- en transvet beperkt worden. Brood bevat echter heel weinig vet, nog geen gram vet per snee. Het vet wat er wel in zit is voornamelijk onverzadigd, afkomstig uit de kiem van de graankorrel. De croissant is hier een uitzondering op. Dit komt omdat vet bij de bereiding van de croissant heel belangrijk is. Zonder vet krijg je geen goede luchtige, lekkere croissant. Voor de structuur van de croissant is het ook nodig dat het vet dat gebruikt wordt hard is bij kamertemperatuur. Met olie kun je dus geen croissant maken. Hierdoor bevat een croissant in vergelijking met een gewone snee brood best veel (verzadigd) vet.

PKU

Phenylketonurie, kortweg PKU, is een ongeneeslijke, erfelijke stofwisselingsziekte. Het wordt veroorzaakt doordat de lever het aminozuur phenylalanine (afgekort Phe, spreek uit als fee) niet of niet voldoende verwerkt. Het aminozuur hoopt zich op in het bloed en belemmert daardoor de groei en ontwikkeling van de hersens (het zenuwstelsel). Onbehandeld leidt PKU dan ook tot zwakzinnigheid.

De behandeling van PKU is erop gericht de opeenhoping van het aminozuur phenylalanine (Phe) in het lichaam tegen te gaan. Het aminozuur is echter een natuurlijk onderdeel van bijna alle voeding, ook brood. Daarom volgt de PKU-patient zijn leven lang een streng eiwitarm dieet met veelal eiwitarm brood.

Nierziekten

Bij nierziekten of een hoge bloeddruk is er vaak een verstoring in de balans tussen vocht en zouten in het lichaam. Het advies is dan om minder zout in de voeding te consumeren. Bij de bakker en sommige winkels kun er gevraagd worden naar zoutarm brood. Geheel zoutloos brood is niet verkrijgbaar omdat zout een belangrijke rol speelt in het bakproces.

Een voedingsmiddel met een claim, zoals ‘zoutarm’, moet voldoen aan bepaalde regels. Gemiddeld bevat brood 0,46 gram natrium per 100 gram. Brood mag alleen zoutarm genoemd worden als het maximaal 0,12 gram natrium per 100 gram bevat. Dit betekent dat het product maximaal 0,3 gram keukenzout of bakkerszout (gejodeerd keukenzout) per 100 gram mag bevatten (2,5 x 0,12 gram).

Prikkelbare Darm Syndroom

Naar schatting heeft 5 tot 15% van de Nederlandse bevolking last van Prikkelbare Darm Syndroom (PDS), wat vaker voorkomt bij vrouwen (75%) dan bij mannen. Deze aandoening wordt in de volksmond ook wel spastische darm genoemd. PDS wordt geclassificeerd als een functionele gastro-intestinale stoornis, waarbij chronische darmklachten, zoals buikpijn, een opgezette buik, diarree of juist verstopping voorkomen. Hoewel de darmen van PDS-patiënten gevoeliger zijn dan normaal, zijn er geen zweren of ontstekingen zichtbaar. De precieze oorzaak van PDS is niet bekend. Waarschijnlijk spelen meerdere factoren een rol bij het ontstaan van PDS. Wel geven de meeste patiënten aan dat bepaalde voedingsmiddelen hun klachten verminderen. Welke voedingsmiddelen dit zijn hangt af van de persoon. Vezels kunnen in sommige patiënten de klachten verminderen, maar in andere patiënten juist verergeren. Een diëtist kan een patiënt helpen bij het uitzoeken van de juiste voeding en het handhaven van een gezonde levensstijl. Het FODMAP-beperkte dieet wordt vaak toegepast bij deze patiënten; ongeveer 75% van de patiënten ervaart daardoor minder (pijn)klachten en een opgeblazen gevoel.

Fabel

FODMAP staat voor Fermenteerbare Oligosachariden, Disachariden, Monosachariden and Polyolen. FODMAPs zijn koolhydraten die slecht of niet worden opgenomen in de dunne darm. Deze koolhydraten komen daardoor onverteerd in de dikke darm, waar ze gefermenteerd (afgebroken) worden door de darmbacteriën. Hierbij komt gas vrij waardoor symptomen als een opgeblazen gevoel en winderigheid kunnen ontstaan. Andere symptomen, zoals een verstoorde stoelgang en diarree, kunnen ontstaan doordat er meer vocht wordt aangetrokken door de darmen. Door een FODMAP-beperkt dieet te volgen, kunnen deze symptomen verminderen.

Het is een fabel dat mensen met PDS geen brood of graanproducten kunnen eten (ook tijdens het FODMAP-beperkte dieet). Het FODMAP-beperkte dieet bestaat uit een eliminatiefase, waarin alleen voedingsmiddelen worden gegeten die weinig FODMAPs bevatten. Voedingsmiddelen met weinig FODMAPs zijn onder andere speltbrood, havermout en aardappelen. Tarweproducten, maar ook peulvruchten en verschillende soorten groenten en fruit worden weggelaten. Als de klachten na een aantal weken verminderen, kunnen producten geherintroduceerd worden. Dit is nodig om erachter te komen voor welke producten de personen gevoelig is. Het is een lastig dieet, we raden daarom aan om een PDS-patiënt goed te begeleiden tijdens dit dieet. Echter, het is (nog) niet bewezen dat een FODMAP-beperkt dieet op lange termijn beter werkt dan het traditionele eliminatiedieet dat wordt geadviseerd aan PDS patiënten.